Een proces-verbaal is een formeel verslag van wat een opsporingsambtenaar heeft verricht en bevonden. Het kan een belangrijk bewijsmiddel zijn. Een goed proces-verbaal maakt daarom zichtbaar wat er is gebeurd, welke bron je gebruikt en hoe je rechtmatig hebt gehandeld.
De wettelijke basis
Ten spoedigste opmaken
Artikel 152 Sv verlangt dat opsporingsambtenaren ten spoedigste proces-verbaal opmaken van het opgespoorde feit en van hun opsporingshandelingen en bevindingen. Het artikel noemt geen algemene vaste termijn in uren, maar dat betekent niet dat je zonder reden kunt wachten. Snel en zorgvuldig vastleggen beperkt geheugenfouten.
Ambtseed, dagtekening en ondertekening
Artikel 153 Sv stelt eisen aan het persoonlijk opmaken, dagtekenen, ondertekenen en vermelden van redenen van wetenschap. Het proces-verbaal wordt op ambtseed opgemaakt, of volgens de wettelijke regeling beëdigd wanneer die eed niet eerder is afgelegd. Gebruik het voorgeschreven systeem of model en de toepasselijke regels voor ondertekening.
Waarschuwing of proces-verbaal
Artikel 152 lid 2 Sv laat toe dat het opmaken onder verantwoordelijkheid van het OM achterwege wordt gelaten. Dat is geen onbeperkte persoonlijke vrijheid om iedere overtreding te negeren. Houd rekening met beleid, instructies, taakafspraken en gelijke behandeling.
Controleerbaar beschrijven
Eigen waarnemingen
Maak duidelijk hoe je iets weet. Bijvoorbeeld: Ik zag dat de man de zak op het trottoir zette of Ik hoorde dat hij zei… De wet vraagt om redenen van wetenschap; er is geen algemene wettelijke regel dat iedere zin letterlijk met Ik zag moet beginnen.
Verklaringen, informatie en conclusies
Maak onderscheid tussen wat je zelf hebt waargenomen, wat een ander verklaarde, wat een systeem of document liet zien en wat je daaruit afleidt. Schrijf bij gezamenlijk optreden wie welke waarneming deed. Presenteer een conclusie zoals diefstal niet als vervanging voor de concrete gedragingen die je zag.
Tijd, plaats en omstandigheden
Noteer datum, tijd, locatie, positie en relevante omstandigheden. Gebruik precieze gegevens waar je die kent. Schrijf omstreeks als de tijd een schatting is; verzin geen nauwkeurigheid. Je verslag is doorgaans in de verleden tijd, terwijl een letterlijke verklaring de oorspronkelijke bewoordingen behoudt.
Een logische opbouw
Aanhef en dienstverrichting
Vermeld je identiteit of toegelaten nummer, functie, organisatie en bevoegdheidsgegevens voor zover het model dat verlangt. Beschrijf in welke hoedanigheid je handelde en waar je je bevond. Maak van een toezichthoudende functie niet zonder grond een opsporingsbevoegdheid.
Feit en bestanddelen
Beschrijf de handelingen en omstandigheden waarmee de bestanddelen kunnen worden bewezen. Het is niet nodig ieder juridisch woord mechanisch in een waarnemingszin te kopiëren. De feitelijke beschrijving moet wel de toepasselijke strafbepaling dragen. Onderzoek ook relevante uitzonderingen en ontlastende informatie.
Legitimatie en contact
Leg vast hoe je de betrokkene benaderde en, waar nodig, hoe je je legitimeerde. Als een vergunning of ontheffing relevant is, controleer je die via de beschikbare rechtmatige bronnen. Een enkele ontkenning van de betrokkene vervangt niet altijd nader onderzoek.
Bevoegdheden en identiteit
Beschrijf welk dwangmiddel of welke controlebevoegdheid je gebruikte, op welke grond en met welk doel. Noteer de wijze van identiteitsvaststelling zorgvuldig. Het ontbreken van een identiteitsbewijs is niet zonder meer strafbaar: beoordeel of een toepasselijke, rechtmatige toonplicht bestond.
Rechtsbijstand, cautie en verklaring
Leg de gegeven rechten, verzoeken om rechtsbijstand en de afhandeling daarvan vast. Geef de cautie vóór het verhoor over het feit en vermeld die in het proces-verbaal. Artikel 29a Sv verlangt onder meer informatie over het verloop en de deelnemers aan het verhoor. De verklaring, in het bijzonder een bekentenis, wordt zo veel mogelijk in eigen woorden en waar mogelijk in vraag-en-antwoordvorm weergegeven.
Controle en sluiting
Bied de verdachte gelegenheid opmerkingen te maken over de weergave. Noteer niet-overgenomen opmerkingen zoals de wet voorschrijft. Vermeld relevante beslaghandelingen afzonderlijk. Sluit het proces-verbaal met de juiste dagtekening en ondertekening. Een handtekening van de verdachte is geen vervanging voor de ondertekening door de verbalisant.
Wat gebeurt er met het proces-verbaal?
Het OM beoordeelt het dossier en kan vervolgen, een passende strafbeschikking uitvaardigen of seponeren. Een technisch sepot kan bijvoorbeeld volgen bij onvoldoende bewijs; een beleidssepot kan op het algemeen belang berusten. Als de zaak voor de rechter komt, beslist die onafhankelijk over bewijs en strafbaarheid. Een proces-verbaal garandeert dus geen veroordeling.
Voorbeeld van feitelijke verslaglegging
Dit is een voorbeeld van formulering, geen volledig proces-verbaal of uitgewerkte APV-casus:
Op [datum] omstreeks [tijd] bevond ik mij in uniform op [locatie]. Ik zag dat een persoon een open zak op het trottoir neerzette. Ik zag in de zak verpakkingen en etensresten. Ik noteerde [concrete omstandigheden]. Nadat ik [bevoegdheid en grondslag] had toegepast en de verdachte over de toepasselijke rechten had geïnformeerd, deelde ik mee dat de verdachte niet verplicht was te antwoorden. Op mijn vraag [vraag] verklaarde de verdachte: “[letterlijke verklaring]”.
Vul uitsluitend gegevens in die werkelijk zijn vastgesteld. Controleer de lokale regel en uitzonderingen voordat je de gedraging als overtreding kwalificeert.
Kort onthouden
- Schrijf tijdig, naar waarheid en met controleerbare bronnen.
- Scheid eigen waarneming, verklaring en conclusie.
- Maak zichtbaar hoe bestanddelen en bevoegdheidsvoorwaarden zijn vastgesteld.
- Leg rechten, cautie en het verloop van het verhoor vast.
Bronnen en verdieping
Redactioneel nagekeken op 6 oktober 2026. Voor toepassing in een concrete situatie zijn de geldende wettelijke tekst en je eigen bevoegdheid bepalend.
